Er is een periode in de peutertijd waarin kinderen zich steeds bewuster worden van de wereld om hen heen. Van zichzelf. Van andere kinderen. Van wat er in een ruimte gebeurt. Veel ouders zien dat ergens tussen 2 en 3 jaar. Het kind kijkt langer. Het volgt andere kinderen. Soms doet het voorzichtig mee. Je zou denken: mooi, dan wordt een groep nu ook makkelijker. Dat hoeft niet. Soms gebeurt het tegenovergestelde. Een kind merkt steeds meer op, terwijl het nog niet begrijpt wat die situatie betekent. De wereld komt dan niet overzichtelijker binnen. Hij komt voller binnen. Dat moment ligt niet bij elk kind op 2,5 jaar. En het verloopt niet bij elk kind hetzelfde.
Eerst naast elkaar, later meer kijken
Jonge kinderen spelen in het begin vaak naast elkaar. Ze kijken. Ze doen na. Ze zijn in dezelfde ruimte, zonder echt samen een spel te spelen. Dat wordt parallelspel genoemd. Later kan een peuter langer naar een groepje kijken zonder mee te doen. Dat kijken is geen afhaken. Het kan betekenen dat het kind aan het verwerken is wat het ziet. Bewuster worden is nog niet hetzelfde als de situatie begrijpen.
Merken is iets anders dan begrijpen
Een kind kan merken dat een ruimte druk is. Het hoort stemmen. Het ziet kinderen rennen. Het merkt muziek. Het voelt dat er veel tegelijk gebeurt.
Daarmee begrijpt het nog niet vanzelf: Dit is een groep. We zijn hier om samen te spelen. Straks is het afgelopen. Daarna gaan we naar huis. Die andere kinderen horen hier ook bij.
Voor volwassenen zijn dat vanzelfsprekende verbanden. Voor een kind dat concepten nog aan het opbouwen is, kunnen het losse puzzelstukjes zijn. Conceptbegrip is precies dat: tijd (“straks”), oorzaak-gevolg, sociale situaties, het geheel zien in plaats van alleen de losse indrukken.
Losse vaardigheden zeggen daar weinig over. Letters herkennen. Cijfers kennen. Een sterk geheugen. Speelgoed in een vaste volgorde leggen. Dat kán een kind écht. Maar het is iets anders dan begrijpen.
Daarom zijn er verschillende kinderen
Het ene kind met autistische kenmerken begrijpt wél wat er gebeurt, maar kan de prikkels niet verwerken. De groep is te hard, te onvoorspelbaar, te vol. Het andere kind merkt de drukte ook, maar begrijpt de situatie als geheel nog niet. Waarom die kinderen rennen. Waarom er gezongen wordt. Waarom het niet stopt. Waarom papa en mama blijven.
En het kan allebei tegelijk zijn. Aan de buitenkant kan het er hetzelfde uitzien: weg willen, huilen, sluiten, overstuur raken. Vanbinnen kan het iets anders zijn. Daarom werkt één aanpak niet voor ieder kind.
Een groep maakt dat extra lastig. Er is geen vaste volgorde. Andere kinderen. Ander geluid. Iemand die huilt. Iemand die te dichtbij komt. Zingen. Wachten. Iets wat je niet had zien aankomen. Een verjaardag stapelt dat nog verder: andere ruimte, veel mensen, geluid, eten, sociale verwachting. Kalenderleeftijd zegt dan weinig. Drie jaar is geen garantie dat een groep lukt.
Wat wij hiervan herkennen bij Tony
Tony is nu 3 jaar en 5 maanden. Toen hij jonger was, leek een groep vooral veel prikkels. Hij merkte de drukte, maar het leek minder binnen te komen als: hier gebeurt iets in een groep. Rond zijn tweede probeerden we de peuterspeelzaal. Dat ging niet. Later nog een keer. Weer niet. Bij de laatste poging is hij flauwgevallen. Een verjaardag lukt tot nu toe ook niet.Wat we nu duidelijker zien: hij merkt méér dát er een groep is. Het concept van die groep lijkt hij nog nauwelijks te begrijpen. “Straks halen we je op” heeft voor hem niet dezelfde betekenis als voor ons. Andere kinderen zijn nog geen vanzelfsprekende speelkameraadjes.
Dat betekent niet dat hij niets leert. Hij leert voortdurend. Alleen groeien vaardigheden, merken en begrijpen niet in hetzelfde tempo. Hij kan letters. Hij kan cijfers. Hij kan patronen onthouden. Dat klopt. Dat kán hij echt. Maar het is iets anders dan begrijpen.
Ouder worden maakt een groep niet vanzelf makkelijker
Dat is de valkuil. Je kind wordt ouder. Je ziet meer bewustzijn. Je ziet meer vaardigheden. En dan ontstaat de verwachting: nu zou een groep toch moeten lukken? Meer bewustzijn kan juist betekenen dat een kind méér opmerkt. Als begrip, communicatie en verwerking niet meegroeien, wordt de situatie zwaarder. De wereld wordt groter voordat een kind haar kan overzien.
Wat dat voor Tony’s ontwikkeling betekent, weten we niet. Misschien komen de puzzelstukjes later meer bij elkaar. Misschien ontstaat er meer ruimte voor communicatie. Misschien niet in het tempo dat anderen verwachten.
Wat we wel steeds scherper zien, is het onderscheid tussen drie dingen:
- wat hij kan,
- wat hij merkt,
- en wat hij begrijpt.
Dat zijn geen dezelfde dingen. Wij willen hem niet alleen beoordelen op wat hij kan laten zien. Achter een kind dat letters legt en cijfers herkent, kan een wereld zitten die nog bezig is betekenis te krijgen. Soms moeten volwassenen langer wachten voordat ze zeggen: hij kan het, dus hij begrijpt het.
Bronnen en achtergrond
-
Parten, M. (1932). Fasen van sociaal spel: alleen, toekijken, naast elkaar, later samen.
-
HealthLink BC. Sociale en emotionele ontwikkeling bij jonge kinderen.
-
Rochat / BBC Tiny Happy People. Zelfherkenning en zelfbesef bij peuters.
-
Landa, R. e.a., JAMA Psychiatry. Vroege sociale ontwikkeling bij kinderen die later autisme ontwikkelen.
-
Raising Children Network. Sociale situaties en autistische kinderen.
-
Ben-Sasson e.a. Sensorische verwerking bij autisme.
-
In het Spectrum. Losse vaardigheden versus conceptbegrip.
Dit artikel beschrijft wat wij tijdens onze zoektocht tegenkwamen, naast onze ervaring met Tony. Elk kind ontwikkelt zich anders. Dit is geen diagnose en geen medisch advies. We zijn nog volop in ontdekking.